Ως συνέπεια της μετανάστευσης, της παγκοσμιοποίησης και της αυξανόμενης κινητικότητας, οι σύγχρονες κοινωνίες χαρακτηρίζονται από μια αυξανόμενη πολιτισμική και γλωσσική πολυμορφία (Lohe & Elsner, 2014: 29). Αυτό το πλαίσιο έχει δημιουργήσει την ανάγκη να πειραματιστούμε με νέες διδακτικές προσεγγίσεις που λαμβάνουν ταυτόχρονα υπόψη το γλωσσικό και πολιτισμικό ρεπερτόριο των παιδιών και τα προετοιμάζουν να ζήσουν σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Η Γλωσσική Επίγνωση έχει προταθεί ως μια κατάλληλη προσέγγιση για την επίτευξη αυτού του στόχου, καθώς δημιουργεί ευκαιρίες για τους μαθητές/τις μαθήτριες να εξερευνήσουν τη γλωσσική και πολιτισμική πολυμορφία και να αναπτύξουν γνώσεις, δεξιότητες και στάσεις που είναι απαραίτητες για τη «συμβίωση» (Lourenço, Andrade & Sá, 2017: 2).

Τι είναι η Γλωσσική Επίγνωση;

Σύμφωνα με την Ένωση για τη Γλωσσική Επίγνωση (ALA), «η Γλωσσική Επίγνωση (ΓΕ) μπορεί να οριστεί ως η ρητή γνώση της γλώσσας και η συνειδητή αντίληψη και ευαισθησία στη μάθηση, τη διδασκαλία και τη χρήση της γλώσσας». Η ΓΕ καλύπτει ένα ευρύ φάσμα τομέων, καθώς αναφέρεται στη συνειδητή κατανόηση του τρόπου λειτουργίας της γλώσσας – φωνολογικά, συντακτικά, πραγματολογικά και κοινωνικά. Περιλαμβάνει την ικανότητα να αναστοχάζεται κανείς τη δική του γλώσσα και τη γλώσσα των άλλων, να αναγνωρίζει τις διαφορές και τις ομοιότητες και να εκτιμά την αξία της γλωσσικής πολυμορφίας. Ενθαρρύνει, επίσης, τους μαθητές/τις μαθήτριες να σκέφτονται τη γλώσσα ως ένα σύστημα και ως ένα εργαλείο για τη δημιουργία νοήματος.

Η Γλωσσική Επίγνωση δεν είναι το ίδιο με την παραδοσιακή εκμάθηση γλωσσών. Αντί να εστιάζει αποκλειστικά στον τρόπο ομιλίας ή γραφής μιας γλώσσας, η ΓΕ καλεί τους μαθητές/τις μαθήτριες να κάνουν ένα βήμα πίσω και να εξετάσουν τη γλώσσα ως φαινόμενο. Επομένως, περιλαμβάνει την παρατήρηση των διαφορετικών ήχων, γραφών και δομών των γλωσσών του κόσμου (Εξερεύνηση της Πολυμορφίας), τον προσδιορισμό του τρόπου λειτουργίας των προθεμάτων, των επιθεμάτων και των δομών των προτάσεων (Αναγνώριση Προτύπων) και τη σκέψη σχετικά με τον τρόπο που χρησιμοποιούμε τη γλώσσα για να εκφράσουμε την ταυτότητα ή τα συναισθήματά μας (Μεταγλωσσική Αντανάκλαση). Με αυτή την έννοια, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της πολυγλωσσικής και πολυπολιτισμικής ικανότητας των παιδιών, καθιστώντας τα πιο πρόθυμα να αποδέχονται και να συμμετέχουν σε άλλες γλωσσικές και πολιτισμικές εμπειρίες (Lourenço, Andrade & Sá, 2017: 3).

Η Γλωσσική Επίγνωση μπορεί να γίνει κατανοητή με διάφορους συμπληρωματικούς τρόπους. Οι Lohe και Elsner (2014: 33–34) προσδιορίζουν τρεις διαστάσεις: την πολιτιστική-πολιτική (πώς η γλώσσα εκφράζει την εξουσία), την κοινωνική-εκπαιδευτική (τις πεποιθήσεις και τις στάσεις των μαθητών/μαθητριών και των εκπαιδευτικών) και τη γλωσσική-συστηματική (τη δομή και τους κανόνες της γλώσσας). Περιγράφουν, επίσης, πέντε τομείς: την εξουσία (η γλώσσα ως εργαλείο επιρροής), τον κοινωνικό (κατανόηση των γλωσσών και του πολιτισμικού τους πλαισίου), τον συναισθηματικό (στάσεις και ενδιαφέρον για τις γλώσσες), τον γνωστικό (γνώση της γλωσσικής δομής) και την απόδοση (βελτίωση της γλώσσας μέσω του αναστοχασμού).

Η García (2008: 385) εξηγεί ότι στη διδασκαλία η Γλωσσική Επίγνωση περιλαμβάνει τη γνώση του πώς να χρησιμοποιεί κανείς τη γλώσσα κατάλληλα (γνώση της γλώσσας), τη γνώση του πώς λειτουργεί η γλώσσα (γνώση για τη γλώσσα: γραμματική, φωνολογία, λεξιλόγιο) και τη γνώση του πώς να τη διδάσκει κανείς αποτελεσματικά στην τάξη (παιδαγωγική πρακτική).

Γιατί Είναι Σημαντικά τα Προσχολικά και τα Πρωτοσχολικά Χρόνια;

Η προσχολική και η πρωτοσχολική ηλικία είναι μια «χρυσή ευκαιρία» για τη Γλωσσική Επίγνωση για διάφορους λόγους:

• Γνωστική ευελιξία: Σε αυτή την ηλικία ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευέλικτος. Η έκθεση στους «μηχανισμούς» διαφορετικών γλωσσών βοηθά στην ανάπτυξη της μεταγλωσσικής επίγνωσης – της ικανότητας να αντιμετωπίζουμε τη γλώσσα ως αντικείμενο σκέψης. Έρευνες δείχνουν ότι οι μαθητές/μαθήτριες με υψηλή ΓΕ συχνά έχουν καλύτερες επιδόσεις σε άλλα μαθήματα, όπως τα μαθηματικά και η λογική, επειδή έχουν εκπαιδευτεί να αναγνωρίζουν υποκείμενα μοτίβα.
• Ενίσχυση του γραμματισμού στην πρώτη γλώσσα: Παραδόξως, η μελέτη άλλων γλωσσών βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν τη δική τους. Όταν μαθαίνουν ότι στα γαλλικά τα ουσιαστικά έχουν γένος ή ότι στα ιαπωνικά χρησιμοποιούνται διαφορετικά αλφάβητα για διαφορετικούς σκοπούς, γίνονται πιο ευαίσθητα στις λεπτές αποχρώσεις της γραμματικής και της ορθογραφίας της γλώσσας τους. Ο γραμματισμός μετατοπίζεται από τη μηχανική απομνημόνευση στην ενεργό διερεύνηση.
• Προώθηση της κοινωνικής ένταξης: Σε μια πολυπολιτισμική τάξη η Γλωσσική Επίγνωση αναγνωρίζει τις «γλώσσες του σπιτιού» όλων των μαθητών/μαθητριών. Όταν ένας/μία εκπαιδευτικός επισημαίνει μια λέξη στα αραβικά ή στα πολωνικά, μετατρέπει τη μητρική γλώσσα ενός δίγλωσσου παιδιού από πιθανό εμπόδιο σε πλεονέκτημα για την τάξη. Αυτό δημιουργεί μια κουλτούρα σεβασμού και μειώνει το «γλωσσικό άγχος».

Πώς Μπορούν οι Εκπαιδευτικοί να Καλλιεργήσουν τη Γλωσσική Επίγνωση;

Οι εκπαιδευτικοί δε χρειάζεται να είναι πολύγλωσσοι για να καλλιεργήσουν τη Γλωσσική Επίγνωση στις τάξεις τους. Αρκεί απλώς:  

• Να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον πλούσιο σε γλώσσα, με έκθεση σε ποικίλα κείμενα, πολυγλωσσικές παρουσιάσεις και προφορική αφήγηση ιστοριών.
• Να συμμετέχουν σε μεταγλωσσικές συζητήσεις, προτρέποντας τα παιδιά να σκεφτούν τις λέξεις, τη γραμματική και το νόημα.
• Να γιορτάσουν τη γλωσσική ποικιλομορφία, προσκαλώντας τα παιδιά να μοιραστούν λέξεις ή εκφράσεις από τις μητρικές τους γλώσσες.
• Να ενσωματώσουν διαθεματικές γλωσσικές δραστηριότητες, συνδέοντας τη χρήση της γλώσσας με μαθήματα όπως οι Φυσικές Επιστήμες, η Ιστορία ή η Τέχνη.

Ακολουθούν μερικές απλές και ενδιαφέρουσες δραστηριότητες για την προώθηση της Γλωσσικής Επίγνωσης στην τάξη:

• Η προσέγγιση «Γλωσσικός ντετέκτιβ»: Δώστε στους μαθητές/στις μαθήτριες ένα σύντομο κείμενο σε μια άγνωστη αλλά σχετική γλώσσα (όπως τα ιταλικά αν γνωρίζουν λίγα ισπανικά) και ζητήστε να «ανιχνεύσουν» το νόημα χρησιμοποιώντας ενδείξεις από τα συμφραζόμενα και συγγενείς λέξεις.
• Κυνήγι δανεισμένων λέξεων: Εξερευνήστε την ιστορία των καθημερινών λέξεων. Ανακαλύπτοντας ότι η λέξη «σαμπουάν» προέρχεται από τα χίντι ή η λέξη «ρομπότ» από τα τσέχικα, τα παιδιά βλέπουν τη γλώσσα ως ένα ζωντανό βιβλίο ιστορίας.
• Σύγκριση ήχων: Χρησιμοποιήστε ηχητικά αποσπάσματα για να ακούσετε πώς «τραγουδούν» οι διαφορετικές γλώσσες. Η συζήτηση για τη «μελωδία» των κινεζικών σε σύγκριση με τον «ρυθμό» των γερμανικών βοηθά στην ανάπτυξη της φωνολογικής ευαισθησίας.

Η Γλωσσική Επίγνωση ως Διά Βίου «Σύμμαχος»

Οι στόχοι των προγραμμάτων Γλωσσικής Επίγνωσης πρέπει να εξηγούνται με σαφήνεια στους γονείς και τους/τις εκπαιδευτικούς, επισημαίνοντας ότι η εκμάθηση μιας γλώσσας δεν πρέπει να συγχέεται ή να εξομοιώνεται με τη μάθηση για τη γλώσσα και τους πολιτισμούς με τους οποίους είναι εγγενώς συνδεδεμένη (Young & Helot, 2003: 239). Όταν διδάσκουμε στα παιδιά για τη γλώσσα, δεν τα διδάσκουμε απλώς πώς να μιλούν∙ τα διδάσκουμε πώς να ακούν, πώς να αναλύουν και πώς να συνδέονται. Καθώς μεγαλώνουν, αυτή η επίγνωση γίνεται ένας «ισχυρός σύμμαχος» που τα βοηθά να κατανοούν σύνθετα κείμενα, να συμμετέχουν σε διαλόγους με σεβασμό και να προσαρμόζονται σε παγκοσμιοποιημένα περιβάλλοντα όπου η πολυγλωσσική επικοινωνία είναι καθοριστικής σημασίας.

Ο στόχος της Γλωσσικής Επίγνωσης δεν είναι να δημιουργήσει άμεση ευχέρεια, αλλά να δημιουργήσει «ερευνητές γλώσσας» με αυτοπεποίθηση (Barton, Bragg & Serratrice, 2009: 149). Αφαιρώντας τον φόβο για το «ξένο» και αντικαθιστώντας τον με ένα αίσθημα θαυμασμού, εξοπλίζουμε τα παιδιά με τα εργαλεία για να πλοηγηθούν σε έναν πολυγλωσσικό κόσμο. Φυτεύουμε τους σπόρους για μια ζωή γεμάτη περιέργεια, ενσυναίσθηση και αναλυτική σκέψη! Αυτό ακριβώς είναι το θέμα του προγράμματος Globetrotters, δε  νομίζετε;

Αναφορές

Association for Language Awareness (ALA)

Barton, A., Bragg, J., & Serratrice, L. (2009) ‘Discovering Language’ in primary school: an evaluation of a language awareness programme. The Language Learning Journal, 37(2), 145-164.10.1080/09571730902928029

García, O. (2008). Multilingual Language Awareness and Teacher Education. In J. Cenoz & N.H. Hornberger (Eds.), Encyclopedia of Language and Education (2^nd Ed.). Volume 6: Knowledge about Language, 385–400. DOI:10.1007/978-0-387-30424-3_163

Lohe, V., & Elsner, D. (2014). Developing Language Awareness in Primary School Children with Multilingual Virtual Talking Books: First Results of the Pilot Study. International Journal of Computer-Assisted Language Learning and Teaching, 4, 29-45. 10.4018/ijcallt.2014100103.

Lourenço, M., Andrade, A. I., & Sá, S. (2018). Teachers’ voices on language awareness in pre-primary and primary school settings: implications for teacher education. Language, Culture and Curriculum, 31(2), 113–127. https://doi.org/10.1080/07908318.2017.1415924

Young, A., & Helot, C. (2003). Language Awareness and/or Language Learning in French Primary Schools Today. Language Awareness, 12(3&4), 234-246. 10.1080/09658410308667079.